۱. نادیده گرفتن مسئولیت + پرداختن به امور فرعی = ضعف و هلاکت
این فرمول، از ابتدایی‌ترین و در عین حال، اساسی‌ترین اصول مدیریت و فرماندهی است که امام علی (ع) در آغاز نامه‌اش به کمیل بن زیاد گوشزد می‌کند:
«تَضْیِیعَ الْمَرْءِ مَا وُلِّیَ، وَ تَکَلُّفَهُ مَا کُفِيَ، لَعَجْزٌ حَاضِرٌ، وَ رَأْیٌ مُتَبَّرٌ.»
(ضایع نمودن آدمی آنچه به او سپرده شده، و به عهده گرفتن کاری که دیگری کفایت آن می‌کند، ناتوانی آشکار است و فکری تباه کننده.)
توضیح فرمول:
این فرمول، دو خطای مدیریتی بزرگ را در کنار هم قرار می‌دهد و پیامد فاجعه‌بار آن‌ها را نشان می‌دهد:
الف) نادیده گرفتن مسئولیت (تَضْیِیعَ الْمَرْءِ مَا وُلِّیَ):
مفهوم: "ما وُلّیَ" به معنای "آنچه به او واگذار شده" یا "مسئولیت اصلی و حیاتی" فرد در جایگاه خود است. این یعنی فردی که در پستی قرار گرفته، وظایف مشخص و مهمی دارد که باید به آن‌ها متعهد باشد.
خطا: "تضییع" به معنای ضایع کردن، فرو گذاشتن، بی‌توجهی یا رها کردن این وظایف اصلی است. در مورد کمیل، این مسئولیت اصلی، دفاع از منطقه‌ی هیت در برابر نفوذ دشمن بود. او این وظیفه را ضایع کرد.
ب) پرداختن به امور فرعی (تَکَلُّفَهُ مَا کُفِيَ):
مفهوم: "ما کُفِیَ" به معنای "کاری که کفایت آن را دیگری می‌کند" یا "امور فرعی و غیرمرتبط با مسئولیت اصلی" در آن زمان و مکان خاص است.
خطا: "تکلّف" به معنای به عهده گرفتن بیهوده، خود را به زحمت انداختن برای کاری که ضرورت ندارد یا از عهده دیگران است. در مورد کمیل، این امر فرعی، تاخت و تاز به منطقه‌ی قرقیسیا بود که در آن زمان، نه اولویت داشت و نه توجیه استراتژیک برای رها کردن مرزهای خودی داشت. او به جای تمرکز بر وظیفه خود، به کاری مشغول شد که نه از او خواسته شده بود و نه به صلاح بود.
ج) نتیجه: ضعف و هلاکت (لَعَجْزٌ حَاضِرٌ، وَ رَأْیٌ مُتَبَّرٌ):
"عجز حاضر": یعنی ناتوانی آشکار و ملموس در عمل. وقتی فردی وظایف اصلی‌اش را رها می‌کند و به امور فرعی می‌پردازد، نتیجه‌ی آن، ناتوانی در هر دو جبهه است؛ نه در وظیفه‌ی اصلی موفق می‌شود و نه از امور فرعی نتیجه‌ای می‌گیرد. این ناتوانی، در میدان عمل خود را نشان می‌دهد.
"رأی متبر": یعنی فکر و اندیشه‌ای که منجر به هلاکت و نابودی می‌شود. این نشان می‌دهد که این اقدام، نه تنها از سر بی‌عملی، بلکه ناشی از یک اشتباه فاحش در تفکر و استراتژی بوده است. چنین تفکری، عواقب فاجعه‌باری به دنبال دارد.
کاربرد عملی این فرمول در مدیریت امروز:
این فرمول برای هر مدیر یا فرمانده‌ای در هر سازمانی بسیار کاربردی است:
شناخت دقیق وظیفه اصلی (Core Business/Mission):
مدیران باید وظایف اصلی و حیاتی سازمان یا واحد خود را به وضوح شناسایی کرده و هرگز از آن غافل نشوند. این یعنی "تضییع ما وُلّیَ" ممنوع است.
مثال: برای یک مدیر فروش، وظیفه اصلی افزایش درآمد است، نه صرفاً حضور در جلسات غیرمرتبط. برای یک فرمانده نظامی، وظیفه اصلی حفظ امنیت منطقه است، نه انجام عملیات‌های بی‌مورد.
پرهیز از حواس‌پرتی و فعالیت‌های غیرضروری (Scope Creep):
مدیران نباید وقت و منابع خود را صرف کارهایی کنند که در اولویت نیستند، یا وظیفه‌ی افراد دیگر است، یا به "تکلّف" بی‌مورد منجر می‌شود. این "ما کُفِیَ" امروز می‌تواند به معنی درگیر شدن در پروژه‌های فرعی متعدد، تمرکز بر جزئیات بی‌اهمیت، یا ورود به حوزه‌هایی باشد که تخصص و منابع کافی برای آن‌ها وجود ندارد.
مثال: یک مدیر پروژه نباید وارد جزئیات فنی شود که وظیفه‌ی تیم فنی است، در حالی که برنامه‌ریزی کلی پروژه نادیده گرفته شود.
تمرکز بر نتایج و کارایی:
پیامد نادیده گرفتن مسئولیت اصلی و پرداختن به فرعیات، همان "عجز حاضر" و "رأی متبر" است. این یعنی مدیر باید بر کارایی و نتایج ملموس تمرکز کند، نه صرفاً بر فعالیت.
مثال: اگر یک تیم پشتیبانی مشتری، به جای حل مشکلات مشتری، وقت خود را صرف به‌روزرسانی مداوم نرم‌افزارهای داخلی کند، نتیجه "عجز حاضر" (نارضایتی مشتری) و "رأی متبر" (اتلاف منابع) خواهد بود.
این فرمول اساسی امام علی (ع) یادآوری می‌کند که مدیریت مؤثر، نیازمند تمرکز، اولویت‌بندی صحیح و پرهیز از اتلاف انرژی و منابع در امور فرعی است. هرگونه انحراف از وظیفه اصلی و پرداختن به حواشی، نه تنها به نتایج مطلوبی نمی‌رسد، بلکه به ضعف و نابودی (چه در مقیاس فردی و چه سازمانی) منجر خواهد شد.