تخصص و تعهد در منظر نامه ۴ نهج‌البلاغه
تخصص و تعهد در منظر نامه ۴ نهج‌البلاغه
نامه ۴ نهج‌البلاغه، گرچه مستقیماً از واژگان "تخصص" و "تعهد" استفاده نمی‌کند، اما با نگاهی دقیق به محتوای آن، می‌توان دریافت که این دو مفهوم، دو رکن اساسی و مکمل برای هر فردی هستند که در یک سیستم مدیریتی یا نظامی (و حتی در هر حوزه دیگری) به کار گرفته می‌شود. امام علی (ع) در این نامه، بر اهمیت انتخاب و به‌کارگیری نیروهایی تأکید دارد که هم از نظر توانایی عملی (که نیازمند تخصص است) و هم از نظر انگیزه درونی و وفاداری (که ریشه در تعهد دارد) در سطح بالایی قرار داشته باشند.
۱. تعهد: بنیاد "اطاعت" و "انقید"
اصل مطرح در نامه: «فَإِنْ عَادُوا إِلَى ظِلِّ الطَّاعَةِ... فَذَاكَ الَّذِي نُحِبُّ» (اگر به سایه اطاعت ما بازگشتند... این همان است که ما دوست داریم) و «وَ اسْتَغْنِ بِمَنِ انْقَادَ مَعَكَ عَمَّنْ تَقَاعَسَ عَنْكَ» (و با کسی که فرمانت را می‌برد از کسی که به یاریت اقدام نمی‌کند بی‌نیاز باش).
تعهد به معنای اطاعت قلبی و واقعی: "اطاعت" مورد نظر امام، صرفاً ظاهری نیست، بلکه نشأت گرفته از تعهدی عمیق و قلبی به حق، رهبر و اهداف اوست. این تعهد، فرد را از روی میل و اراده به سوی انجام وظیفه سوق می‌دهد. این همان "انقید" است؛ فرمان‌برداری همراه با رضا و رغبت.
پرهیز از "تقاعس" و "کراهت": تعهد نقطه مقابل "تقاعس" (سستی و بی‌عملی) و "کراهت" (بی‌میلی و نارضایتی درونی) است. فرد متعهد، در انجام وظایف خود سستی نمی‌کند و با انگیزه کامل در میدان حضور دارد. رهبر باید از کسانی که فاقد این تعهدند، "بی‌نیاز" شود.
تعهد، شرط لازم: در منظر این نامه، تعهد، شرطی لازم و بنیادین برای هر فردی است که قرار است در کنار رهبر به مبارزه و خدمت بپردازد. بدون تعهد، حتی تخصص نیز می‌تواند به عامل مخرب یا بی‌فایده تبدیل شود.
۲. تخصص: ابزار "به پا خاستن" و "یاری رساندن"
اصل مطرح در نامه: «فَانْهَدْ بِمَنْ أَطَاعَکَ إِلَى مَنْ عَصَاکَ» (تو با یاری کسی که تو را اطاعت می‌کند با اهل عصیان به جنگ برخیز). این فرمان به اقدام عملی و مؤثر اشاره دارد.
تخصص در "به پا خاستن": "به پا خاستن" در برابر "اهل عصیان" نیازمند توانایی و مهارت عملی است. این توانایی می‌تواند شامل تخصص نظامی (رزم، تاکتیک، استراتژی)، تخصص در مدیریت بحران، تخصص در تشخیص و مقابله با توطئه‌ها، یا هرگونه مهارت دیگری باشد که به اجرای مؤثر فرمان کمک می‌کند. رزمنده باید متخصص در کار خود باشد تا بتواند "یاری" کند و مؤثر واقع شود.
"یاری" عملی و مؤثر: "یاری" کردن رهبر در مبارزه با "عصیانگران"، نیازمند این است که فرد توانایی انجام کار را به درستی داشته باشد. این توانایی همان تخصص در حوزه مربوطه است. یک فرد صرفاً متعهد، بدون تخصص لازم، ممکن است نتواند "یاری" مؤثری ارائه دهد.
تخصص، ابزار تحقق تعهد: تخصص در اینجا به عنوان ابزاری برای تحقق عملی تعهد فرد به کار می‌رود. فرد متعهد از تخصص خود برای پیشبرد اهداف رهبر و مبارزه با باطل استفاده می‌کند.
۳. رابطه متقابل و مکمل تخصص و تعهد
نامه ۴ نهج‌البلاغه، اگرچه به طور صریح به این دو واژه اشاره نمی‌کند، اما به وضوح بر هم‌افزایی و ضرورت وجود هر دو تأکید دارد:
تعهد بدون تخصص: یک فرد صرفاً متعهد که تخصص لازم را ندارد، ممکن است "تقاعس" کند، نه به خاطر بی‌میلی، بلکه به خاطر ناتوانی. یا حتی اگر اقدام کند، "قیامش" به دلیل فقدان تخصص، آنقدر بی‌اثر باشد که "نشستنش" بهتر باشد (مصداق "قُعُودُهُ أَغْنَی مِنْ نُهُوضِهِ").
تخصص بدون تعهد: یک فرد متخصص اما فاقد تعهد، می‌تواند به "متکاره" (فرد بی‌میل و مضر) یا حتی "عاصی" (نافرمان) تبدیل شود. تخصص او به جای خدمت به سیستم، ممکن است در مسیر ایجاد "شقاق" یا ضربه زدن به نظام به کار گرفته شود. "مَغِیبُهُ خَیْرٌ مِنْ شُهُودِهِ" (نبودش بهتر از بودنش) برای چنین فردی نیز صادق است.
جمع تخصص و تعهد: "اهل انقیاد" واقعی: "بمن انقاد معک" (کسی که با میل و اراده فرمان می‌برد) مصداق فردی است که هم تعهد دارد (میل و اراده درونی) و هم تخصص (توانایی عملی برای فرمان‌بری و اقدام مؤثر). این افراد هستند که ستون فقرات هر سازمان و نظام قدرتمندی را تشکیل می‌دهند.
نتیجه‌گیری:
از منظر نامه ۴ نهج‌البلاغه، تعهد و تخصص دو بال لازم و ملزوم برای پیشبرد اهداف رهبری و حفظ سلامت سیستم هستند. تعهد، فرد را به سمت انجام وظیفه سوق می‌دهد و او را در برابر سستی و بی‌تفاوتی محافظت می‌کند. تخصص، ابزار لازم را برای انجام مؤثر آن وظیفه فراهم می‌آورد.
رهبر (و مدیران) در هر سازمانی، از جمله در نیروهای مسلح یا ادارات دولتی در ایران امروز، باید در انتخاب و به‌کارگیری نیروها، به دنبال افرادی باشند که هم در بعد تعهد (ایمان، اخلاص، وفاداری، انگیزه) قوی باشند و هم در بعد تخصص (دانش، مهارت، کارآمدی) از توانایی‌های لازم برخوردار باشند. جدایی این دو، به ناکارآمدی و تضعیف سیستم منجر خواهد شد.