خطبه متقین، یکی از درخشان‌ترین و عمیق‌ترین خطبه‌های نهج البلاغه، پیشینه‌ای غنی و داستانی تأثیرگذار دارد که به اهمیت و ماندگاری آن افزوده است. این خطبه، برخلاف بسیاری از خطبه‌های دیگر نهج البلاغه که ممکن است در موقعیت‌های خاص سیاسی یا اجتماعی ایراد شده باشند، به درخواست مستقیم یک فرد و برای تبیین ویژگی‌های انسانی کامل بیان شده است.

۱. درخواست همام و آغاز خطبه:

پیشینه این خطبه به دوران خلافت امام علی (ع) در کوفه باز می‌گردد. شخصیت محوری در آغاز این داستان، مردی به نام همام بن شریح (یا همام بن عباده) است. او که خود از یاران باایمان و شب‌زنده‌دار امام بود و میل شدیدی به تقوا و کمال داشت، روزی از امام علی (ع) درخواست کرد:

"یَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، صِفْ لِيَ الْمُتَّقِينَ حَتَّى كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَيْهِمْ." (ای امیرالمؤمنین، پرهیزکاران را برایم چنان توصیف کن که گویا آنان را می‌بینم.)

امام علی (ع) در ابتدا، با نوعی اکراه یا تعلل حکیمانه، پاسخ کوتاهی دادند. برخی از شارحان نهج البلاغه معتقدند این تعلل برای ایجاد آمادگی بیشتر در همام یا به دلیل عمق و عظمت موضوع بوده است. امام در پاسخ فرمودند:

"يَا هَمَّامُ، اتَّقِ اللَّهَ، وَ أَحْسِنْ، فَإِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا وَ الَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ." (ای همام، از خدا بترس و نیکی کن، که همانا خداوند با پرهیزکاران و نیکوکاران است.)

۲. اصرار همام و تفصیل خطبه:

همام که تشنه شنیدن توصیفی کامل و جامع بود، به همین پاسخ کوتاه قانع نشد و اصرار ورزید که امام جزئیات بیشتری از پرهیزکاران را برایش بازگو کند. این اصرار همام، زمینه را برای ایراد یکی از شگفت‌انگیزترین خطبه‌های امام علی (ع) فراهم آورد. امام، پس از اصرار همام، به پا خاست و با زبانی شیوا و بیانی بلیغ، شروع به توصیف دقیق و جامع ویژگی‌های پرهیزکاران کرد. این بخش اصلی خطبه است که ده‌ها ویژگی از ابعاد مختلف زندگی متقین را برمی‌شمارد.

۳. تأثیر شگرف خطبه و سرانجام همام:

آنچه به پیشینه و اهمیت این خطبه عمق می‌بخشد، سرانجام همام است. روایت شده است که امام علی (ع) چنان با فصاحت و عمق به توصیف پرهیزکاران پرداخت که همام، که خود انسانی با روح لطیف و ایمان قوی بود، نتوانست بار این سخنان را تحمل کند. پس از شنیدن این خطبه، صیحه‌ای (فریادی) زد و جان به جان آفرین تسلیم کرد.

این واقعه، نمادی از قدرت نفوذ کلام امام علی (ع) و تأثیر شگرف این خطبه بر روحی حساس و مستعد است. امام پس از این واقعه فرمودند: "أَمَا وَاللَّهِ لَقَدْ كُنْتُ أَخَافُهَا عَلَيْهِ" (به خدا قسم، من بر او از این (فرجام) می‌ترسیدم). سپس افزودند: "هَكَذَا تَصْنَعُ الْمَوَاعِظُ الْبَالِغَةُ بِأَهْلِهَا" (این‌گونه موعظه‌های رسا با اهلش (کسانی که استعداد و ظرفیت درک آن‌ها را دارند) عمل می‌کند).

۴. تدوین در نهج البلاغه:

این خطبه با چنین پیشینه‌ای تأثیرگذار، توسط سید رضی، گردآورنده نهج البلاغه، در قرن چهارم هجری قمری در کتاب خود گنجانده شد و از آن زمان تا کنون، به عنوان یکی از مهم‌ترین و محبوب‌ترین بخش‌های نهج البلاغه، مورد مطالعه، شرح، و تأمل قرار گرفته است. نامگذاری آن به "خطبه متقین" نیز برگرفته از موضوع اصلی آن، یعنی توصیف پرهیزکاران است.

این پیشینه، نه تنها به خطبه متقین اعتبار تاریخی و معنوی می‌بخشد، بلکه داستان انسانی را روایت می‌کند که با تمام وجود به دنبال درک حقیقت بوده و در مواجهه با اوج بیان آن، به کمالی عمیق دست یافته است.