هجرت از قریه‌ی ظلمانی
تصویر را مستقیم می‌خوانم و چهار لایه‌ی درخواستی را بر محورِ علمِ شهودی، هجرت از ظلماتِ طبیعت، و علمِ بسیطِ ذاتی می‌نویسم؛ در شعر، مضمون‌پردازی تازه است و نقلِ طولانی از مثنوی یا حافظ نخواهد بود.**نثر مسجع**
ای طالبِ نور و ای راهیِ طور؛ بدان که علمِ شهودی نه لفظی است در دفتر، و نه نقشی است بر خاطر؛ نوری است که از مشکاتِ نبوت تابد، و دلی را که به ریاضت صیقل یافته و از زنگِ خودبینی رسته، به سرّ غیب راه دهد.
ما که در ظلمت‌کده‌ی طبع گرفتاریم و به زنجیرِ عادت و مادّه دچاریم، از رموزِ انبیا جز نامی نشنویم و از اشاراتِ اولیا جز پیغامی نفهمیم؛ چه چشمِ غبارآلود، تابِ تماشای آفتاب ندارد، و گوشِ گرفتارِ هیاهو، ندای جان‌بخشِ حقیقت نشنود.
پس باید از این قریه‌ی تاریک هجرت کرد؛ هجرتی نه تنها از خاک به افلاک، بل از خویش به حق، از پندار به دیدار، و از علمِ گفتار به علمِ انوار. آنگاه مرگ، مرگِ تن نماند، بلکه مرگِ تعلّق گردد؛ و حیات، حیاتِ علف و آب نباشد، بلکه حیاتِ ثانیه و بقایِ به ربّ الارباب شود.
در آن حضرت، حق به ذاتِ خویش، ذاتِ خویش را داند؛ و چون ذاتِ او کمالِ محض است، علمِ او نیز کمالِ محض باشد. نه علمش پس از معلوم پدید آید، نه معلوم از علمش بیرون رود؛ که او پیش از پیش و پس از پس، دانایِ هر نهان و عیان است.
**مثنویِ «هجرت از قریه‌ی ظلمانی»**
علمی که ز جانِ پاک برخیزد چو نور
بگشاید از این شبِ طبیعت رهِ طور
نه درسِ زبان است و نه تکرارِ کتاب
کز سینه برآید، برساند به حضور
تا دیده اسیرِ گل و خارِ تن است
کی راه بَرَد سوی گلستانِ سرور؟
باید که ز خود رخت برون افکنی
تا باز شود درِ حرمخانه‌ی نور
مرگ ار رسد، از بندِ تعلّق برهاند
ورنه چه بود مرگِ تن، ای مردِ شعور؟
آن دم که بمیری ز منیّت، بینی
کز چشمه‌ی جان می‌دمدت حشر و نشور
حق دانَد خود را به خود، از خویش و به خویش
نه علمِ وی افزون شود از خلقِ ظهور
در علمِ بسیطش همه عالم پیداست
دریاست یکی، گرچه بود موج، وفور
ای دل، ز دلیلِ خشک، راهی مطلب
کز برقِ تجلی طلب آن علمِ حضور
**غزل**
ز ظلمتِ تن، سوی تماشای نور می‌رویم
به شوقِ آن‌که ز خود بگذریم، دور می‌رویم
نه هر که خواند کتابی، به سرّ دل برسد
به راهِ معرفت از رنج و شور می‌رویم
حجابِ خویش چو از پیشِ دیده برگرفت
به یک اشاره، از این خانه کور می‌رویم
مگر نسیمِ ولایت وزد به جانِ خراب
که سویِ روضه‌ی آن صبحِ پرسرور می‌رویم
علم نه نقشِ حروف است در صحیفه‌ی ذهن
ز نورِ جان است اگر سوی طور می‌رویم
خدا به ذاتِ خود آگاه و ذات، علمِ اوست
نه از حدوثِ جهان در شعور می‌رویم
هزار صورتِ عالم، ظهورِ یک دریاست
اگرچه موج‌صفت، در نشور می‌رویم
ز قریه‌ی تن و عادت، مهاجرت باید
که تا به ملکِ بقا با حضور می‌رویم
**تحلیل**
این صفحه سه محورِ به‌هم‌پیوسته دارد:
1. **تمایزِ علمِ حصولی و علمِ شهودی**
علمِ حصولی با مفهوم، تعریف، صورتِ ذهنی و برهان سر و کار دارد. اما علمِ شهودی، حضورِ معلوم نزد عالم است؛ در زبانِ عرفانی، نوعی انکشاف است که با تزکیه، ریاضت و پیوند با ولایت حاصل می‌شود. مقصود متن نفیِ برهان نیست؛ بلکه نشان‌دادنِ حدّ آن است: برهان می‌تواند راه‌نما باشد، اما خودِ وصول و حضور نیست.
2. **هجرت از «قریه‌ی مظلمه»**
«قریه‌ی مظلمه» نمادِ حبسِ ادراک در طبیعت، عادت، خودمحوری و حسّ‌گرایی است. هجرتی که متن می‌طلبد، صرفاً حرکت مکانی یا مرگ جسمانی نیست؛ دگرگونیِ جهتِ وجودیِ انسان است. مرگِ مطلوب در این بیان، مرگِ وابستگی‌هاست؛ تا «حیاتِ ثانیه» یعنی زندگیِ آگاهانه در نسبت با حق پدید آید.
3. **علمِ ذاتیِ حق: اجمالِ بسیط و کشفِ تفصیلی**
متن می‌گوید خداوند به ذاتِ خود عالم است و از راهِ صورت‌های زائد، مفاهیمِ اکتسابی یا اطلاعاتِ تازه علم پیدا نمی‌کند. چون همه‌ی موجودات معلول و قائم به اویند، علمِ او به ذاتِ خویش، علم به همه‌ی کمالات و مراتبِ آن‌ها نیز هست.
تعبیرِ «اجمال در عین کشف تفصیلی» یعنی علمِ الهی بسیط است، نه مجموعه‌ای از داده‌های پراکنده؛ اما همین بساطت، هیچ تفصیلی را فرو نمی‌گذارد. مانندِ دریایی که یک حقیقتِ واحد است، ولی همه‌ی موج‌ها را در خود دارد؛ با این تفاوتِ بنیادین که در حق، کثرتِ معلوم‌ها موجبِ ترکیب و تعدد در ذاتِ عالم نمی‌شود.
در نتیجه، سیرِ متن از «دلِ محجوب» آغاز می‌شود و به «علمِ نامحدودِ حق» می‌رسد: انسان باید از کثرتِ مفاهیم به نورِ حضور سفر کند، و در نهایت دریابد که همه‌ی صورِ علم و هستی، در قیّومیتِ او ایستاده‌اند.