یکی از برجسته‌ترین ویژگی‌های بلاغی در خطبه ۱۵ نهج البلاغه، استفاده ماهرانه از استعاره‌ها و تشبیهات عمیق است که به کلام امام علی (ع) قدرت تصویرسازی ذهنی بی‌نظیری می‌بخشد. این فنون ادبی نه تنها به زیبایی سخن می‌افزایند، بلکه مفاهیم انتزاعی را ملموس و قابل درک می‌کنند.

"وَ اللَّهِ لَوْ وَجَدْتُهُ قَدْ تُزُوِّجَ بِهِ النِّسَاءُ وَ مُلِكَ بِهِ الْإِمَاءُ لَرَدَدْتُهُ."

این فراز، شاهکاری از استعاره تمثیلی است. در اینجا، "عدالت" (که "آن" به آن اشاره دارد) همچون یک موجود ارزشمند یا یک دارایی مهم تصویر می‌شود که:

  • "تُزُوِّجَ بِهِ النِّسَاءُ" (زنان با آن ازدواج کرده‌اند): این بخش استعاره‌ای برای از دست دادن جایگاه و اصالت عدالت است. در بافت تاریخی آن زمان، ازدواج با زنان (به ویژه در جایگاه‌های پایین‌تر اجتماعی) و تسلط بر کنیزان، نشانه‌ای از نهایت تنزل مقام و تبدیل شدن به یک ملک شخصی بود. عدالت که باید یک اصل فراگیر و قدرتمند باشد، اینجا به حدی تنزل یافته که گویی به ملکیت خصوصی افراد درآمده و ماهیت خود را از دست داده است.
  • "وَ مُلِكَ بِهِ الْإِمَاءُ" (کنیزان مالک آن شده‌اند): این بخش، تصویر را عمیق‌تر می‌کند. کنیزان، که خود در آن دوران جزء املاک و دارایی‌ها محسوب می‌شدند، اکنون "مالک" عدالت شده‌اند. این بیان، اوج سقوط و بی‌ارزشی عدالت در نظر برخی افراد جامعه را نشان می‌دهد؛ تا حدی که کسانی که خودشان فاقد اراده و آزادی کامل بودند، بر عدالت تسلط یافته‌اند. این استعاره، نه تنها مهجوریت و فراموش‌شدگی عدالت را بیان می‌کند، بلکه عمق فاجعه‌ای را نشان می‌دهد که اگر عدالت به چنین وضعی دچار شود، حتی کسانی که خود از مظلومان هستند، ممکن است آن را دستخوش ستم کنند.

پیام استعاره: هدف از این تصویرسازی، تأکید بر اوج دوری عدالت از جایگاه واقعی خود است. امام (ع) با این بیان تأثیرگذار، به شنونده درکی ملموس از وخامت اوضاع ارائه می‌دهد؛ به حدی که اگر عدالت به این حد از انحطاط و تملک افراد بی‌صلاحیت رسیده باشد، باز هم ایشان سوگند می‌خورند که آن را "لَرَدَدْتُهُ" (قطعاً بازمی‌گرداندم). این پاسخ قاطع، عزم راسخ و بی‌نظیر امام را در احیای عدالت، فارغ از هرگونه وضعیت ناگوار آن، به تصویر می‌کشد.

این استعاره، نه تنها یک ابزار ادبی است، بلکه یک ابزار قدرتمند برای ترغیب ذهنی مخاطب به درک عمق فاجعه‌ای است که از دست رفتن عدالت می‌تواند به بار آورد و بر اهمیت تلاش برای بازگرداندن آن به جایگاه اصلی‌اش تأکید می‌کند.