۵. ریتم و آهنگ (صنایع لفظی) خطبه ۱۵
یکی از جنبه‌های کمتر آشکار اما بسیار مؤثر در بلاغت نهج البلاغه، از جمله خطبه ۱۵، ریتم و آهنگ درونی کلام است که از طریق به‌کارگیری صنایع لفظی ظریف و انتخاب دقیق واژگان ایجاد می‌شود. این ریتم، کلام را دلنشین، روان و گوش‌نواز می‌کند و به یاد ماندگاری آن می‌افزاید.
در خطبه ۱۵، هرچند امام علی (ع) بیشتر بر عمق معنا و محتوا تمرکز دارند تا صرفاً آرایه‌های لفظی، اما آهنگ و توازن خاصی در چینش جملات و کلمات به چشم می‌خورد که خود به زیبایی و تأثیرگذاری کلام کمک می‌کند:
توازن و تقارن در ساختار جملات:
"فَإِنَّ فِي الْعَدْلِ سَعَةً، وَ مَنْ ضَاقَ عَلَيْهِ الْعَدْلُ فَالْجَوْرُ عَلَيْهِ أَضْيَقُ." این جمله نمونه بارزی از توازن و تقارن در ساختار است. بخش اول (در عدالت گشایش است) با بخش دوم (ظلم تنگ‌تر است) از نظر ساختاری تقریباً موازی است. این توازن معنایی و ساختاری، به کلام یک ریتم خاص می‌بخشد و پیام را قوی‌تر منتقل می‌کند.
- سَعَةٌ (گشایش) در برابر أَضْيَقُ (تنگ‌تر)؛ این تقارن در مفهوم تضاد، به آهنگ جمله عمق می‌بخشد.
"قَدْ كَانَ لِي فِيكُمْ أَمْسُ الْمُعْتَبَرِ، وَ الْيَوْمُ أَمْسُهُ، وَ غَدٌ لَمْ يَأْتِ." این فراز نیز دارای یک ریتم زمانی و ساختاری است. تکرار "أمس" (دیروز) و تقابل آن با "الیوم" (امروز) و "غد" (فردا)، به جمله یک آهنگ طبیعی و متفکرانه می‌دهد که گذر زمان را به تصویر می‌کشد.
تکرار هدفمند (فاللَّهَ اللَّهَ):
- "فَاللَّهَ اللَّهَ فِي عَاجِلِ الْبَقَاءِ، وَ بَاقِي الْفَنَاءِ." تکرار "اللَّهَ اللَّهَ" که پیشتر به عنوان تأکید واژگانی نیز به آن اشاره شد، علاوه بر کارکرد تأکیدی، نقش مهمی در ایجاد ریتم و کوبندگی در کلام دارد. این تکرار، نوعی ضرب‌آهنگ ایجاد می‌کند که پیام را در ذهن مخاطب حک می‌کند و حس فوریت و جدیت را القا می‌کند.
انتخاب واژگان و سجع‌های پنهان:
در نهج البلاغه، کمتر شاهد سجع‌های تصنعی و آشکار هستیم؛ بیشتر، سجع‌های پنهان و طبیعی به کار رفته‌اند که خودبه‌خود از چینش کلمات و معنا زاده می‌شوند و به روانی و آهنگ کلام کمک می‌کنند. هر کلمه با توجه به جایگاهش و هم‌نشینی با کلمات دیگر، به بهترین شکل ممکن انتخاب شده تا جریان کلام روان باشد.
- به طور کلی، فصاحت و بلاغت امام علی (ع) منجر به ایجاد نوعی آهنگ طبیعی درونی در کلام ایشان می‌شود. این آهنگ از ساختار جملات، انتخاب واژگان، و نحوه بیان مفاهیم نشأت می‌گیرد و کلام را نه تنها از نظر معنایی عمیق، بلکه از نظر شنیداری نیز دلنشین و تأثیرگذار می‌سازد. شنیدن این خطبه‌ها (حتی به زبان عربی برای غیرعرب‌زبان‌ها) می‌تواند تا حدی این ریتم و آهنگ را منتقل کند.