درسی از احد؛ ارادهٔ الهی و قامتِ استوارِ شهیدان
پست نوزدهم از سریِ تفسیری — سورهٔ آلعمران، آیات ۱۴۰ تا ۱۴۸
درسی از احد؛ ارادهٔ الهی و قامتِ استوارِ شهیدان
﴿لِكَيْلا تَأْسَوْا عَلَىٰ مَا فَاتَكُمْ وَلَا مَا أَصَابَكُمْ ۗ وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ﴾; تا بر آنچه از دست دادید و آنچه بر شما رسید، اندوهگین نشوید؛ و خدا به آنچه انجام میدهید، آگاه است.
متنِ آیات و ترجمهٔ روان
﴿ إِن يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِّثْلُهُ ۚ وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَتَّخِذَ مِنكُمْ شُهَدَاءَ ۗ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ ﴾
﴿ وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَتَّخِذَ مِنكُمْ شُهَدَاءَ ۗ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ ﴾
﴿ وَإِذْ تَقُولُونَ يَا مُوسَىٰ لَن نُّؤْمِنَ لَكَ حَتَّىٰ نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ وَأَنتُمْ تَنظُرُونَ ﴾
﴿ ثُمَّ بَعَثْنَاكُم مِّن بَعْدِ مَوْتِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ ﴾
﴿ وَظَلَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْغَمَامَ وَأَنزَلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَىٰ ۖ كُلُوا مِن طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ ۚ وَمَا ظَلَمُونَا وَلَٰكِن كَانُوا أَنفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ ﴾
﴿ وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هَٰذِهِ الْقَرْيَةَ فَكُلُوا مِنْهَا حَيْثُ شِئْتُمْ رَغَدًا وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا وَقُولُوا حِطَّةٌ نَّغْفِرْ لَكُمْ خَطَايَاكُمْ ۚ وَسَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ ﴾
﴿ فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَنزَلْنَا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا رِجْزًا مِّنَ السَّمَاءِ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ ﴾
﴿ وَإِذِ اسْتَسْقَىٰ مُوسَىٰ لِقَوْمِهِ فَقُلْنَا اضْرِب بِّعَصَاكَ الْحَجَرَ ۖ فَانفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنًا ۖ قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُنَاسٍ مَّشْرَبَهُمْ ۚ كُلُوا وَاشْرَبُوا مِن رِّزْقِ اللَّهِ وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ ﴾
﴿ وَإِذْ قُلْتُمْ يَا مُوسَىٰ لَنْ نَّصْبِرَ عَلَىٰ طَعَامٍ وَاحِدٍ فَادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنَا مِمَّا تُنبِتُ الْأَرْضُ مِن بَقْلِهَا وَقِثَّائِهَا وَفُومِهَا وَعَدَسِهَا وَبَصَلِهَا ۖ قَالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنَىٰ بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ ۚ اهْبِطُوا مِصْرًا فَإِنَّ لَكُمْ مَّا سَأَلْتُمْ ۗ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِّنَ اللَّهِ ۗ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ ۗ ذَٰلِكَ بِمَا عَصَوْا وَّكَانُوا يَعْتَدُونَ ﴾
﴿ لَيْسُوا سَوَاءً ۗ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ أُمَّةٌ قَائِمَةٌ يَتْلُونَ آيَاتِ اللَّهِ آنَاءَ اللَّيْلِ وَهُمْ يَسْجُدُونَ ﴾
﴿ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَأُولَٰئِكَ مِنَ الصَّالِحِينَ ﴾
﴿ وَمَا يَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَلَنْ يُكْفَرُوهُ ۗ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ ﴾
﴿ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوَالُهُمْ وَلَا أَوْلَادُهُم مِّنَ اللَّهِ شَيْئًا ۖ وَأُولَٰئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ ۖ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ ﴾
﴿ مَثَلُ مَا يُنْفِقُونَ فِي هَٰذِهِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا كَمَثَلِ رِيحٍ فِيهَا نَارٌ فَاحْتَرَقَتْ كَذَٰلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْحَقَّ وَالْبَاطِلَ ۚ فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفَاءً ۖ وَأَمَّا مَا يَنْفَعُ النَّاسَ فَيَمْكُثُ فِي الْأَرْضِ ۚ كَذَٰلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثَالَ ﴾
﴿ لَكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا نُزُلًا مِّنْ عِندِ اللَّهِ ۗ وَمَا عِندَ اللَّهِ خَيْرٌ لِّلْأَبْرَارِ ﴾
﴿ وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَمَا أُنْزِلَ إِلَىٰ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطِ وَمَا أُوتِيَ مُوسَىٰ وَعِيسَىٰ وَمَا أُوتِيَ النَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ ﴾
﴿ فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مَا آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا ۗ وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا هُمْ فِي شِقَاقٍ ۖ فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ ۚ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ ﴾
﴿ لَآيَاتٌ بَيِّنَاتٌ مَّقَامُ إِبْرَاهِيمَ ۚ وَمَنْ دَخَلَهُ كَانَ آمِنًا ۗ وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا ۚ وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ ﴾
﴿ قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَقَدْ شَهِدْتُمْ أَنَّهُ حَقٌّ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ ﴾
﴿ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ وَتَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ ﴾
﴿ وَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهَارِ وَاكْفُرُوا آخِرَهُ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ ﴾
﴿ وَلَا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ قُلْ إِنَّ الْهُدَىٰ هُدَى اللَّهِ أَنْ يُؤْتَى أَحَدٌ مِّثْلَ مَا أُوتِيتُمْ أَوْ يُحَاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ ۗ قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ ۚ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ ﴾
﴿ خُصَّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ ۚ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ ﴾
ترجمه: اگر (در جنگ احد) آسیبی به شما رسید، (بدانید که) به آن گروه (کفار) نیز آسیبی همانندِ آن رسید؛ و این روزها را میانِ مردم میگردانیم (گاه پیروزی از آنِ شماست، گاه از آنِ دشمن)، تا خدا کسانی را که (واقعاً) ایمان آوردهاند، معلوم بدارد و از میانِ شما (عدهای) را به شهادت برگزیند؛ و خدا ستمکاران را دوست ندارد. و (نیز) تا خدا کسانی را که (واقعاً) ایمان آوردهاند، پاک سازد و از شما (عدهای) را به شهادت برگزد؛ و خدا ستمکاران را دوست ندارد. و (به یاد آرید) هنگامی که گفتید: «ای موسی! ما هرگز به تو ایمان نمیآوریم تا خدا را آشکارا ببینیم!» پس صاعقه (یِ عذاب) شما را گرفت، در حالی که مینگریستید. سپس شما را پس از مردنتان برانگیختیم، باشد که سپاس گزارید. و (به یاد آرید) هنگامی که ابر را بر شما سایبان کردیم و «مَنّ» (شهدِ شیرین) و «سَلوی» (مرغِ بریان) بر شما فرو فرستادیم؛ (و گفتیم:) «از نعمتهایِ پاکیزهای که روزیِ شما کردهایم، بخورید.» و (آنها با ناسپاسیِ خود) به ما ستم نکردند، بلکه به خودشان ستم میکردند. و (به یاد آرید) هنگامی که گفتیم: «واردِ این شهر (قریهٔ بیتالمقدس) شوید و از (نعمتهایِ) آن هر جا که خواستید، گوارا بخورید؛ و از درِ (ورودیِ آن) در حالی که (از ترسِ خدا) به سجدهاید، وارد شوید؛ و بگویید: (بارِ گناهانِ ما) بریز!» (تا) گناهانِ شما را بیامرزیم؛ و (پاداشِ) نیکوکاران را (نیز) خواهیم افزود. اما کسانی که از آنان ستم کردند، سخنی غیر از آنچه به ایشان گفته شده بود، گفتند؛ پس ما نیز بر کسانی که ستم کرده بودند، عذابی از آسمان به خاطرِ فسق و نافرمانیشان فرو فرستادیم. و (به یاد آرید) هنگامی که موسی برایِ قومش طلبِ آب کرد؛ پس به او گفتیم: «با عصایت بر صخره بزن!» پس دوازده چشمه از آن جوشید؛ (و) هر گروهی (از بنیاسرائیل) جایگاهِ آبِ آشامیدنیِ خود را دانست؛ (و به ایشان گفتیم:) «از روزیِ خدا بخورید و بیاشامید، و در زمین به فساد و تباهی نکوشید.» و (به یاد آرید) هنگامی که گفتید: «ای موسی! ما بر یک نوعِ غذا (یِ مَنّ و سلوى) صبر نمیتوانیم کرد؛ پس از پروردگارت بخواه تا از آنچه زمین میرویاند، از سبزیها، خیار، سیر، عدس و پیازَش، برایِ ما خارج کند.» (موسی) گفت: «آیا میخواهید آنچه را که بهتر است، به آنچه فروتر است، تبدیل کنید؟! (پس) به شهری فرود آیید؛ زیرا آنچه خواستید، در آنجا برایِ شما هست.» و (نتیجهٔ این ناسپاسی و قدرنشناسی آن شد که) خواری و مستمندی بر آنان مقرّر گشت، و به خشمِ خدا گرفتار شدند؛ این (عذاب) به خاطرِ آن بود که به آیاتِ خدا کفر میورزیدند و پیامبران را به ناحق میکشتند؛ این (هلاکت) به سببِ آن بود که عصیان میکردند و (از حدودِ الهی) تجاوز مینمودند.»
نثرِ مسجّعِ بصیرت و عبرت
اگر در احد، زخمی بر شما رسید، بدانید که بر آن قومِ دشمن نیز زخمی همانندِ آن رسید. این روزگار است که میانِ مردمان میگردد؛ گاهی کامیابی از آنِ مؤمنان است و گاهی امتحان. این گردشِ روزگار، برایِ آن است که خدا، آنان را که ایمان آوردهاند، بیازماید و از میانِ شما، شهیدان را برگزیند؛ زیرا خدا ستمکاران را دوست ندارد. این امتحان، برایِ آن است که خدا، مؤمنانِ راستین را پاک سازد و از شما، شاهدانِ حق را انتخاب کند؛ خدا دشمنِ ستمکاران است.
و به یاد آرید داستانِ قومِ موسی را؛ وقتی گفتند: «تا خدا را آشکارا نبینیم، ایمان نمیآوریم!» و صاعقهٔ مرگبار، آنان را فرو گرفت، در حالی که میدیدند. سپس خدا، آنان را پس از مرگ، زنده کرد تا شاید شکرگزارِ نعمتِ هدایت شوند. و به یاد آرید که چگونه ابر، سایبانِ آنان شد و «مَنّ» و «سَلوی» بر آنان فرستاده شد؛ روزیِ پاکیزه از سویِ خدا؛ ولی آنان ناسپاسی کردند و بر خویشتن ستم روا داشتند. و به یاد آرید که چگونه به آنان فرمان داده شد: «واردِ این شهر شوید، از نعمتهایش بخورید، با سجده وارد شوید و بگویید: «حِطَّةٌ» (بارِ گناهان ما بریز!)» تا گناهانتان آمرزیده شود. اما آنان، سخنِ حق را به سخنی دیگر بدل کردند و چون ستم کردند، عذابی از آسمان بر آنان فرود آمد، به سزایِ فسق و نافرمانیشان.
و آنگاه که موسی برایِ قومش طلبِ آب کرد، خدا فرمان داد: «با عصا بر سنگ بزن!» و دوازده چشمه جوشید؛ هر گروهی جایگاهِ خود را شناخت. خدا فرمود: «بخورید و بیاشامید و در زمین فساد نکنید.» ولی آنان باز هم ناسپاسی کردند و گفتند: «ای موسی! ما بر یک نوع غذا صبر نداریم؛ از خدا بخواه تا از گیاهان و سبزیهایِ زمین، برایمان برویاند.» موسی گفت: «آیا میخواهید آنچه را بهتر است، با آنچه فروتر است، عوض کنید؟! به شهری فرود آیید، که آنچه خواستید، در آن هست.» اما نتیجهٔ این ناسپاسی، خواری، استیصال و خشمِ الهی بود؛ زیرا آیاتِ خدا را انکار میکردند و پیامبران را بیجهت میکشتند؛ به سببِ عصیان و تجاوزشان.
مثنویِ امتحان و شهادت
گر زخمی، زِ احد، بر تن، آمد، رواست
بر دشمن، هم، زَخمی، همانند، آن، پیداست
روزگار، میگردد، پیروزی، گاه، ما را
گاه، دشمن را؛ تا خدا، داند، ما را
آن مؤمنِ، پاک، را، برگزیند، او
و یا، برگزیند، از ما، او، شهیده، عدو
خدا، دوست، ندارد، ستم، کاری را
و پاک، سازد، مؤمن، را، از، هر، گناه، ترا
داستانِ موسی، به یاد، آر، ای جوان
گفتید: «ربّنا، نَرى، لَنْ نُؤمِنَ»، عیان
پس صاعقه، گرفت، شما را، به ناگهان
باز، زنده، کرد، خدا، تا، شکر، آید، به زبان
ابر، سایه، کرد، مَنّ و سَلوی، فرستاد
هرچه پاک، روزی، کردیم، نوش، جان، باد
لیک، ناسپاسی، کردید، ظلم، بر خویش
گفتیم: «داخل، شوید، شهر، با، سجده، و، خواهش»
«حِطَّةٌ» بگویید، تا، بیامرزیم، شما را
و نیکوکاران، بیفزاییم، جزایِ، آنها
لیک، بدل، کردید، سخن، را، زِ ناحق
پس عذاب، آمد، بر، ظالمان، از، سقفِ، حق
موسی، طلبِ آب، زِ خدا، نمود
عصا، به سنگ، زد، دوازده، چشمه، جوشید، زود
هر گروهی، جای، نوشیدن، را، دانست
بخورید، بیاشامید، فساد، نکنید، ای، انسان
گفتید: «صبر، نتوان، بر، یک، غذا، نمود»
«از خدا، بخواه، روید، سبزی، و، پیاز، و، عدس، زود»
موسی، گفت: «بدل، نکنید، نیکو، با، ادنی»
«فرود، آیید، شهری، هست، آنچه، خواهید، آنجا، بینی»
خواری، مسکنت، آمد، بر، ایشان، چون، فسق
کشتند، پیامبران، به ناحق، در، غضبِ، حق
شعرِ سپید
زخمی اگر بر پیکرِ دین نشست،
بر دشمن نیز، زخمی همانند.
روزگار،
میگردد.
تا خدا،
شناسد مؤمنان را،
و برگزیند،
از میانِ ما،
شهیدان را.
و پاک سازد،
آنها را،
که ایمان آوردهاند.
خدا،
ستمکاران را،
دوست ندارد.
و آن قومِ موسی،
که گفتند:
«تا خدا را نبینیم،
ایمان نمیآوریم.»
و صاعقه،
فرو گرفتشان.
و باز،
زنده شدند،
برایِ شکر.
و ابر،
سایبانشان بود،
و مَنّ و سَلوا،
روزیشان.
ولی ناسپاسی کردند،
و بر خویشتن،
ستم روا داشتند.
ورودیِ شهر،
با سجده،
و «حِطَّةٌ» بر زبان.
بخشش،
و افزودنِ ثواب،
برایِ نیکوکاران.
اما آنان،
سخن را،
بدل کردند.
و عذاب،
نازل شد.
موسی،
عصا بر سنگ،
دوازده چشمه،
جوشید.
«بخورید و بیاشامید،
و فساد نکنید.»
اما باز،
شکایت کردند،
از غذا.
«پیاز و عدس و سبزی میخواهیم!»
موسی گفت:
«چرا بهتر را،
با فروتر،
عوض میکنید؟»
فرود آیید،
به شهری،
که خواستهاید.
ولی خواری،
و مستمندی،
و خشمِ خدا،
فرود آمد بر آنان.
برایِ کفرشان،
و کشتنِ پیامبران.
عصیانشان،
و تجاوزشان.
خلاصهٔ کلام
این آیات، با یادآوریِ وقایعِ غزوهٔ احد و حوادثِ دورانِ بنیاسرائیل، درسی بزرگ در بابِ سننِ الهی ارائه میدهد: پیروزی و شکست، امتحانِ الهی برایِ سنجشِ ایمان و پاکسازیِ مؤمنان، و برگزیدنِ شهیدان. قرآن به پیامبر (ص) و مؤمنان میآموزد که در برابرِ سختیها، نباید سست شد و اندوهگین گشت، زیرا ارادهٔ الهی بر این است که گاهی مؤمنان پیروز شوند و گاهی دشمنان، تا حق از باطل تمیز داده شود. همچنین، با ذکرِ مثالهایِ متعدد از ناسپاسیِ بنیاسرائیل در برابرِ نعمتهایِ الهی (چون نزولِ مَنّ و سَلوی، و برآمدنِ آب از سنگ)، عواقبِ شومِ کفر، عصیان، و تجاوز به حدودِ الهی را گوشزد میکند و مقامِ والا و سرنوشتِ شهیدان را به تصویر میکشد.