انتقاد

داستان ششم: عهد نخستین، وسوسه ابلیس و هبوط هدایت‌بخش آدم (ع)

پیمان ازلی، فریب درخت جاودانگی، توبه و نزول به دارِ آزمون و هدایت (آیات ۱۱۵ تا ۱۲۳)

۱. نثر مسجّع

پیمانی ازلی با نخستین انسان بسته شد، اما غبار نسیان بر اراده‌اش نشست و عزمی استوار در وی نیافتیم: «ولقد عَهِدنا إلیٰ آدمَ مِن قَبلُ فنَسِیَ ولم نَجِدْ له عَزْماً.» چون فرشتگان به تکریم جانشین خاک به سجده سر فرود آوردند، ابلیس از سر نخوت و رشک سر باز زد و عَلَم عداوت برکشید.

خطاب الهی گوشزد کرد که این ابلیس برای تو و جفت تو خصمی آشکار است؛ مبادا فریبش شما را از سایه‌سار جنّت بیرون راند و به وادی تعب و محنت دراندازد؛ سرایی که در آن نه تشنگی جان را می‌کاهد، نه گرسنگی توان را می‌کاهد، نه برهنگی رنج می‌افزاید و نه تابش خورشید تاب و آرامش می‌رباید.

اما وسوسه‌گر بدخواه از درِ حیله درآمد و در گوش جانش چنین زمزمه کرد: «ای آدم! آیا تو را به درخت خلد و ملکی جاودان و زوال‌ناپذیر رهنما شوم؟» دلی از شوق جاودانگی لرزید، دست تمنا به بارگاه نهی دراز گشت و از آن میوه چشیدند؛ ناگاه پرده حیا درهم‌پیچید، زشتی‌ها آشکار گردید و بر آن شدند تا از برگ‌های سبز بهشت بر عریانی خویش بپوشانند؛ آدم از فرمان شکیبایی روی تافت و غایت مقصود از دست بشد.

لیکن رحمت پروردگار بی‌کران بود؛ حق‌تعالی او را برگزید، توبه‌اش را به عفو بنواخت و به سرمنزل هدایت رسانید. فرمان آمد: همگی فرود آیید که در زمین گروهی دشمنِ گروهی دگر خواهید بود؛ هرگاه هدایتی از سوی من به شما رسد، هر که از منشورِ آن هدایت پیروی کند، نه در وادی حیات گمراه گردد و نه در فردای معاد به شقاوت و تیره‌بختی مبتلا شود: «فَمَنِ اتَّبَعَ هُدَایَ فَلَا یَضِلُّ وَلَا یَشْقَىٰ».

۲. شعر آزاد داستانی

۳. مثنوی (عهد نخستین و هبوط انسان)

۴. منابع و مآخذ

• قرآن کریم: سوره مبارکه طه، آیات ۱۱۵ تا ۱۲۳؛ متضمن عهد ازلی با آدم و ضعف عزم او («ولقد عهدنا إلى آدم من قبل فنسی ولم نجد له عزماً»)، سجده ملائکه و امتناع ابلیس، برشمردن نعمات چهارگانه بهشت (عدم گرسنگی، برهنگی، تشنگی و تابش گزنده خورشید)، وسوسه شجره خلد («شجرة الخلد و ملک لا یبلى»)، آشکار شدن سوءات و پوشاندن با برگ بهشت («یخصفان علیهما من ورق الجنة»)، اجتباء و پذیرش توبه، و سرانجام هبوط با میثاق پیروی از هدایت («فمن اتبع هدای فلا یضل ولا یشقى»).
• تفسیر المیزان: علامه سید محمدحسین طباطبایی، جلد ۱۴، ذیل آیات ۱۱۵ تا ۱۲۳ سوره طه (تبیین حقیقت نسیان و عزم، ویژگی‌های حیات بهشتی انسان پیش از هبوط، مفهوم شجره خلد و ماهیت تمثیلی پوشش با ورق بهشتی، و نسبت میان هدایت تشریعی و نجات از شقاوت).
• مجمع‌البیان فی تفسیر القرآن: شیخ طبرسی، ذیل آیات مربوطه از سوره طه (بررسی ادبی واژگان «عَزْم»، «ضَحِیَ»، «یَخْصِفَانِ»، «اجْتَبَاهُ» و ارائه دیدگاه‌های کلامی درباره عصمت انبیاء و مفهوم نهی تحریمی در برابر نهی ارشادی).
• تفسیر نمونه: آیت‌الله ناصر مکارم شیرازی و جمعی از محققان، ذیل سوره طه (روان‌شناسی فریب ابلیس با دستمایه قرار دادن غریزه جاودانگی‌طلبی در انسان، فلسفه آزمون حیات زمینی و پیوند ناگسستنی آرامش درونی با پیروی از هدایت الهی).

یادداشت: مضامین منثور و اشعار این بخش با تکیه بر آیات شریف سوره طه و آرای تفسیری معتبر بازآفرینی شده و عبارات قرآنی به متن وحیانی استناد دارد.

برگرفته از آیات ۱۱۵ تا ۱۲۳ سوره مبارکه طه • آماده‌شده برای انتشار در بلاگفا