خطبه ۲ نهج‌البلاغه: ستایش خداوند و حکمت آفرینش
خطبه دوم نهج‌البلاغه نیز یکی از خطبه‌های توحیدی و عمیق امام علی (علیه السلام) است که در آن به ستایش خداوند، توصیف قدرت و عظمت او در آفرینش، و بیان حکمت‌های الهی در نظم هستی پرداخته شده است. این خطبه کمتر از خطبه اول شناخته شده است، اما از نظر محتوایی بسیار غنی و تأمل‌برانگیز است.
در ادامه، متن عربی خطبه دوم نهج‌البلاغه همراه با ترجمه فارسی ارائه می‌شود. (توجه: این خطبه نیز نسبتاً طولانی است و در اینجا سعی شده است بخش‌های اصلی آن پوشش داده شود.)
متن عربی و ترجمه فارسی:
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ به نام خداوند بخشنده مهربان
الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي عَلَا فَوْقَ الْكُلِّ بِجَلَالِهِ، وَ دَنَا إِلَى الْوُلَاةِ بِجَمَالِهِ. ستایش خدایی را که با جلال خود بر همه چیز برتری یافت، و با جمال خود به سرپرستان نزدیک شد.
وَ عَظُمَ عَنِ الْأَنْدَادِ فِي عِزِّهِ، وَ جَلَّ عَنِ الْأَشْبَاهِ فِي لُطْفِهِ. و از هر شریک در عزتش بزرگ‌تر است، و از هر شبیه در لطفش فراتر.
قَهَرَ كُلَّ شَيْءٍ بِقُدْرَتِهِ، وَ ذَلَّلَ كُلَّ شَيْءٍ بِعِزَّتِهِ، وَ أَخَضَعَ كُلَّ شَيْءٍ بِمُلْكِهِ. هر چیزی را با قدرتش مقهور ساخت، و هر چیزی را با عزتش خوار گرداند، و هر چیزی را با فرمانروایی‌اش رام ساخت.
مَاضِي الْمَشِيئَةِ، نَافِذُ الْأَمْرِ، بَالِغُ الْغَايَاتِ، شَاهِدُ ذُو الرُّؤْيَةِ، دَائِمُ الْبَقَاءِ، بَاقِي الْبَلَاءِ، لَمْ يَلِدْ فَيَكُونَ مَوْلُوداً، وَ لَمْ يُولَدْ فَيَكُونَ وَالِداً. اراده‌اش نافذ، فرمانش جاری، به نهایت‌ها رسنده، بینا و شاهد، همواره باقی، باقی از هر بلا (یا آزمایش‌کننده باقی)، فرزندی نزاده تا خود مولود باشد، و زاییده نشده تا والد باشد.
الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَ الْأَرْضَ وَ السَّمَاوَاتِ، وَ جَعَلَ الظُّلُمَاتِ وَ النُّورَ. ستایش خدایی را که زمین و آسمان‌ها را آفرید، و تاریکی‌ها و نور را قرار داد.
ثُمَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ. با این حال، کافران به پروردگارشان (دیگران را) شریک می‌گردانند.
تَخْتَرِعُ مِنْ صُنْعِهِ كُلُّ شَيْءٍ، وَ تَنْطِقُ بِحُجَجِهِ كُلُّ ذِي لِسَانٍ. هر چیزی از صنعت او (زیبایی و نظم آفرینش) سخن می‌گوید، و هر صاحب زبانی با دلایل او (برهان وجودش) نطق می‌کند.
هُوَ الْغَايَاتُ، لَا تَبْلُغُهُ الْأَمْيَالُ، وَ لَا تُدْرِكُهُ الْأَفْهَامُ، وَ لَا يَحْصُرُهُ الْعُيُونُ، وَ لَا يُحِيطُ بِهِ الْفِكْرُ. اوست غایت‌ها (نهایت همه چیز)، که آرزوها به او نمی‌رسند، و فهم‌ها او را درک نمی‌کنند، و چشم‌ها او را در بر نمی‌گیرند، و اندیشه‌ها او را احاطه نمی‌کنند.
خَلَقَ الْخَلْقَ عَلَى غَيْرِ مِثَالٍ سَبَقَ، وَ لَا نَمُوذَجٍ تَقَدَّمَ. خلق را آفرید بدون نمونه‌ای از پیش موجود، و بدون طرحی که قبلاً وجود داشته.
وَ لَا خَلَقَ الْخَلْقَ لِحَاجَةٍ إِلَيْهِمْ، وَ لَا لِاسْتِعَانَةٍ بِهِمْ. و خلق را نیافرید از روی نیاز به آن‌ها، و نه برای کمک گرفتن از آن‌ها.
بَلْ أَوْجَدَهُمْ لِيَعْرِفُوا، وَ لِيَعْبُدُوا، وَ لِيُقَرِّبُوا، وَ لِيَتَّخِذُوا. بلکه آن‌ها را آفرید تا بشناسند، و بپرستند، و تقرب جویند، و [او را] بگیرند (به او پناه برند یا او را هدف قرار دهند).
فَسُبْحَانَ اللَّهِ الْعَظِيمِ الْخَالِقِ الْبَارِئِ الْمُصَوِّرِ. پس پاک و منزه است خداوند بزرگ، آفریننده، هستی‌بخش، صورتگر.
الَّذِي لَا تَبْلُغُهُ الْأَوْهَامُ، وَ لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ، وَ لَا يُحِيطُ بِهِ الْأَفْكَارُ. آن که اوهام به او نمی‌رسند، و دیده‌ها او را درک نمی‌کنند، و افکار او را احاطه نمی‌کنند.
مضامین اصلی خطبه دوم:
- ستایش و توصیف کمال مطلق خداوند: تأکید بر برتری، عظمت، قدرت و بی‌نهایت بودن خداوند.
- خالقیت بی‌سابقه و بی‌نیاز: بیان اینکه آفرینش جهان از هیچ و بدون نیاز یا الگوی قبلی صورت گرفته است.
- هدف آفرینش: اشاره به این نکته که هدف از خلقت انسان، شناخت خداوند، پرستش او، و تقرب به سوی اوست.
- صفات سلبیه و ثبوتیه: توصیف خداوند با صفاتی که نقص را از او سلب می‌کنند (لم یلد، لم یولد) و صفاتی که کمال را برای او اثبات می‌کنند (خالق، بارئ، مصور).
- ناتوانی حواس و عقل در درک ذات الهی: تأکید بر اینکه ذات خداوند فراتر از درک حواس ظاهری و محدودیت‌های فکری انسان است.
- معرفت از طریق آثار: اشاره به اینکه هر شیء در هستی، نشانه‌ای از صنعت و عظمت الهی است.
این خطبه نیز، همچون سایر خطبه‌های توحیدی نهج‌البلاغه، دعوتی است به تأمل در عظمت آفرینش و شناخت خداوند از طریق آثار و صفات او، و دوری از هرگونه شرک و همتا قرار دادن برای ذات اقدس الهی.