انسان (خلقت / نفس / وجود) در عهدنامه مالک اشتر
در عهدنامه مالک اشتر (نامه ۵۳ نهج‌البلاغه)، انسان (خلقت / نفس / وجود) نه تنها به عنوان محور جامعه و هدف حکمرانی، بلکه به عنوان موجودی پیچیده با ابعاد مادی و معنوی، و دارای ظرفیت‌های خیر و شر مورد توجه قرار گرفته است. امام علی (ع) با بینشی عمیق به ماهیت انسان، توصیه‌های حکومتی خود را بر مبنای این شناخت بنا می‌کند.
انسان (خلقت / نفس / وجود) در عهدنامه مالک اشتر
امام علی (ع) در این نامه، انسان را از جنبه‌های گوناگون مورد بررسی قرار می‌دهد:
مخلوق خداوند (خلقت):
توضیح: انسان در نگاه امام، در ابتدا مخلوق خداوند است. این بدین معناست که وجود او هدفمند است و او جزئی از نظام آفرینش الهی است. این دیدگاه، به حاکم یادآوری می‌کند که انسان‌ها امانت‌های الهی در دست او هستند و باید با آن‌ها با رأفت و مهربانی برخورد کند. حاکم باید بداند که "همه مردم عیال خدایند" (از دیگر فرمایشات امام علی (ع) که روح آن در عهدنامه جاری است) و او وظیفه خدمت به خانواده خداوند را دارد.
دارای نفس و ابعاد روحی و جسمی:
توضیح: امام علی (ع) به کرات به "نفس" انسان و ابعاد روحی و جسمی آن اشاره می‌کند. او به مالک هشدار می‌دهد که مراقب "هوای نفس" خود باشد و آن را کنترل کند. نفس انسان دارای تمایلاتی به سوی خیر و شر است؛ می‌تواند به سوی کمال و تقوا برود یا به سمت غرور، خودپسندی، ظلم و فساد کشیده شود. وظیفه حاکم و هر فرد، تهذیب و کنترل نفس برای رسیدن به فضایل اخلاقی و دوری از رذایل است.
موجود مختار و مسئول (وجود):
توضیح: در سراسر نامه، انسان (به‌ویژه حاکم) به عنوان موجودی مختار در انتخاب راه خود تصویر شده است. حاکم مسئول اعمال و تصمیمات خود در برابر خداوند و مردم است و باید در برابر آن‌ها پاسخگو باشد. این مسئولیت‌پذیری و پاسخگویی، ریشه در اختیار انسان دارد؛ اگر انسان مختار نبود، حسابرسی معنایی نداشت. این بعد از وجود انسان، سنگ بنای تکلیف و وظایف او در حکمرانی است.
دارای کرامت و حقوق ذاتی:
توضیح: فارغ از جایگاه اجتماعی یا موقعیت اقتصادی، تمامی انسان‌ها دارای کرامت ذاتی هستند که باید توسط حاکم رعایت شود. این کرامت، حکم می‌کند که هیچ کس مورد تحقیر، توهین، ستم یا تبعیض قرار نگیرد. امام بر رعایت حقوق همه اقشار، از جمله ضعفا و محرومان، تأکید می‌کند که نشان‌دهنده احترام به همین کرامت ذاتی است.
آسیب‌پذیر در برابر خطا و گناه:
توضیح: امام علی (ع) به مالک یادآوری می‌کند که انسان‌ها (از جمله خود حاکم) جایزالخطا هستند و ممکن است دچار گناه یا اشتباه شوند. او توصیه می‌کند که در برابر مردم، به‌ویژه در برابر اشتباهات و کوتاهی‌هایشان، عفو و بخشش و سعه صدر داشته باشد و عجولانه حکم نکند. این واقع‌بینی نسبت به طبیعت بشری، به حاکم کمک می‌کند تا با نرمی و درایت بیشتری با خطاهای مردم برخورد کند.
در مجموع، عهدنامه مالک اشتر انسان را موجودی پیچیده، متشکل از ابعاد روحی و جسمی، مختار و مسئول در برابر خداوند، و دارای کرامت ذاتی معرفی می‌کند. این بینش عمیق به ماهیت انسان، پایه‌های فلسفی و اخلاقی تمامی دستورات حکومتی امام علی (ع) را فراهم می‌آورد و حاکم را به سوی یک حکمرانی عادلانه، مهربانانه و مردم‌محور سوق می‌دهد.