توحید (خدا/ الله/ رب/ خالق) در عهدنامه مالک اشتر
در عهدنامه مالک اشتر (نامه ۵۳ نهج‌البلاغه)، توحید (اعتقاد به یگانگی خداوند) نه فقط یک اصل کلامی، بلکه محور و زیربنای تمامی دستورات حکومتی، اخلاقیات و فلسفه وجودی است که امام علی (ع) برای مالک اشتر ترسیم می‌کند. شناخت و اعتقاد به خداوند، مبنای مشروعیت حکومت و هدف نهایی تمامی اعمال حاکم است.
توحید (خدا/ الله/ رب/ خالق) در عهدنامه مالک اشتر
امام علی (ع) در جای‌جای این نامه، با یادآوری اسماء و صفات الهی، مالک اشتر را به جایگاه خداوند در هستی و در حکمرانی متوجه می‌سازد:
یگانگی و قدرت مطلق (الله):
توضیح: امام علی (ع) به مالک یادآوری می‌کند که "الله" (خداوند) یگانه و قدرت مطلق است. تمامی قدرت‌ها فانی و محدود هستند و قدرت اصلی و نامحدود، تنها از آن خداوند است. این باور به یگانگی خداوند، حاکم را از غرور و استبداد باز می‌دارد و او را در جایگاه بندگی قرار می‌دهد. این اصل، ریشه در بینش توحیدی اسلام دارد که شریک قائل شدن برای خداوند در قدرت یا تدبیر را نفی می‌کند.
خالق و پروردگار هستی و انسان (خالق/ رب):
توضیح: خداوند به عنوان "خالق" تمامی موجودات (از جمله انسان) و "رب" (پروردگار، مدبر و تربیت‌کننده) هستی و انسان‌ها معرفی می‌شود. این نگاه به خداوند، بیانگر این است که نظام آفرینش بر پایه حکمت، عدل و رحمت او بنا شده است. انسان‌ها و تمامی مخلوقات، "عیال الله" (خانواده خداوند) هستند و حاکم وظیفه دارد که با آن‌ها با رأفت و دلسوزی رفتار کند، چرا که این رفتار، در راستای ربوبیت و رحمت الهی است. این بُعد از توحید، حاکم را مسئول تربیت و رشد جامعه در مسیر الهی می‌داند.
مبنای مشروعیت حکومت و قوانین:
توضیح: مشروعیت حکومت در نگاه امام علی (ع)، مستقیماً از اراده و فرمان الهی سرچشمه می‌گیرد. حاکم نه تنها مجری قوانین الهی (قرآن و سنت پیامبر) است، بلکه خود نیز باید بنده مطیع خداوند باشد. هر فرمانی که از حاکم صادر می‌شود، باید با فرامین الهی هماهنگ باشد تا مشروعیت داشته باشد. توحید، حکومت را از یک پدیده صرفاً بشری به یک نظام الهی-انسانی ارتقا می‌دهد.
ناظر و داور نهایی (حساب‌رس):
توضیح: امام پیوسته به مالک یادآوری می‌کند که خداوند "ناظر" بر تمامی اعمال اوست و در "روز قیامت" از او حسابرسی خواهد کرد. این باور به معاد و حسابرسی الهی، قوی‌ترین عامل درونی برای تقوای حاکم، پرهیز از ظلم و فساد، و انجام وظایف به بهترین شکل ممکن است. این نظارت دائمی الهی، حاکم را از هرگونه پنهان‌کاری یا خیانت باز می‌دارد.
منبع صفات کمال (رحمت، عدالت، حکمت):
توضیح: خداوند دارای صفات کمالی چون رحمت مطلق، عدالت کامل، حکمت بی‌نهایت و قدرت بی‌کران است. امام علی (ع) از مالک می‌خواهد که این صفات را در حکمرانی خود تجلی بخشد. وقتی حاکم عدالت را برپا می‌کند یا با مردم با رحمت برخورد می‌کند، در واقع در حال مظهریت اسماء و صفات الهی در محدوده حکومت خویش است و بدین طریق به خداوند تقرب می‌جوید. این تجلی صفات الهی در عمل، نشانه‌ای از کمال توحیدی حاکم است.
هدف غایی و نهایی:
توضیح: تمامی تلاش‌ها، تصمیمات و اقدامات حاکم، در نهایت باید به جلب رضایت خداوند منتهی شود. خدمت به مردم، برقراری عدالت، و آبادانی سرزمین، همگی راه‌هایی برای رسیدن به این هدف نهایی هستند. این نگاه، حکمرانی را از یک فعالیت صرفاً دنیوی به یک عبادت و سلوک معنوی ارتقا می‌دهد و به آن معنا و جهت می‌بخشد.
در مجموع، مفهوم توحید در عهدنامه مالک اشتر، فراتر از یک اعتقاد خشک، به عنوان یک اصل حیاتی و پویا در تمامی ابعاد حکمرانی عمل می‌کند. این باور به یگانگی و قدرت خداوند است که به حکومت مشروعیت می‌بخشد، حاکم را به تقوا فرا می‌خواند، و او را به سمت خدمتگزاری خالصانه به خلق سوق می‌دهد تا در نهایت به رضایت خالق دست یابد.