انتقاد

در عهدنامه مالک اشتر (نامه ۵۳ نهج‌البلاغه)، سرشت و فطرت انسان به عنوان یک مفهوم ضمنی و بنیادین مطرح است. اگرچه این واژه به‌طور صریح بارها تکرار نمی‌شود، اما رویکرد امام علی (ع) به انسان و توصیه‌های ایشان به حاکم در تعامل با مردم، ریشه در این باور دارد که انسان دارای استعدادی ذاتی برای خیر، عدالت و پذیرش حق است، هرچند ممکن است این فطرت تحت تأثیر عوامل بیرونی (مثل ظلم یا محیط ناسالم) دچار انحراف شود.

سرشت و فطرت انسان در عهدنامه مالک اشتر

امام علی (ع) در توصیه‌های خود به مالک اشتر، به ابعادی از سرشت انسان اشاره می‌کند که بر نحوه حکمرانی تأثیرگذار است:

1. گرایش به عدالت و پرهیز از ظلم:

   • توضیح: در سراسر عهدنامه، تأکید بر عدالت و پرهیز از ظلم بسیار پررنگ است. این تأکید از این رو است که فطرت انسان، پذیرای عدل و گریزان از ستم است. مردم به طور طبیعی به سوی عدل گرایش دارند و از حاکم عادل حمایت می‌کنند، در حالی که ظلم و بی‌عدالتی، حس نارضایتی و کینه را در وجودشان برمی‌انگیزد. این یعنی عدالت با فطرت انسان سازگار است و ظلم با آن در تضاد است.

2. میل به مهربانی و دوری از خشونت:

   • توضیح: امام به مالک توصیه می‌کند که "قلبت را مالامال از رحمت و محبت به مردم کن." این توصیه ریشه در این باور دارد که انسان‌ها در عمق وجودشان به مهربانی و عطوفت پاسخ می‌دهند و از خشونت و تندخویی گریزانند. یک حاکم مهربان و دلسوز می‌تواند قلوب مردم را تسخیر کند و آن‌ها را با خود همراه سازد، چرا که این رفتار، با فطرت انسانی سازگارتر است.

3. پذیرش کرامت و مقابله با تحقیر:

   • توضیح: تأکید بر حفظ کرامت انسانی مردم و پرهیز از منت‌گذاری و تحقیر آن‌ها، نشان‌دهنده احترام به عزت نفس و جایگاه ذاتی انسان است. فطرت انسان، کرامت خود را می‌طلبد و در برابر تحقیر مقاومت نشان می‌دهد.

4. میل به آزادی و دوری از اسارت (تلویحی):

   • توضیح: اگرچه به صراحت "آزادی" ذکر نشده، اما تأکید بر "حقوق مردم" و "شنیدن صدای آنان" به نوعی بیانگر میل فطری انسان به آزادی و رهایی از بند استبداد است. حاکم باید بستری فراهم کند که مردم بتوانند حقوق خود را استیفا کنند.

5. تأثیر محیط و تربیت بر فطرت:

   • توضیح: با وجود سرشت پاک، امام علی (ع) به مالک هشدار می‌دهد که در میان مردم "کسانی هستند که تنگ‌نظر و خسیس‌اند، احتکار می‌کنند و به سودجویی مشغولند." این نشان می‌دهد که فطرت پاک انسانی می‌تواند تحت تأثیر عوامل محیطی، هوای نفس و تربیت نادرست، دچار انحراف شود. وظیفه حاکم، فراهم آوردن محیطی است که فطرت‌های پاک شکوفا شوند و از انحراف‌ها جلوگیری به عمل آید.

در مجموع، عهدنامه مالک اشتر بر این باور است که انسان‌ها دارای سرشتی پاک و گرایش‌های ذاتی به خیر و فضیلت هستند. این سرشت پاک، مبنای اصلی دستورات امام علی (ع) برای برقراری عدالت، مهربانی، و احترام به کرامت انسانی در حکمرانی است. حاکمی که بر اساس این فطرت با مردم خود رفتار کند، می‌تواند به بهترین نحو آن‌ها را هدایت کرده و به صلاح دنیوی و اخروی برساند.