برخورد با "عوام" (عامه مردم): ستون فقرات جامعه و پشتوانه اصلی حکومت
در عهدنامه مالک اشتر (نامه ۵۳ نهج‌البلاغه)، برخورد با "عوام" (عامه مردم) یکی از محوری‌ترین و حساس‌ترین توصیه‌ها به حاکم است. امام علی (ع) این قشر را ستون فقرات جامعه و پشتوانه اصلی حکومت می‌داند و بر لزوم رعایت حقوق، کسب رضایت و تعامل مستقیم و دلسوزانه با آن‌ها تأکید فراوان دارد. این رویکرد، پایه و اساس یک حکمرانی مردم‌مدار و پایدار است.
برخورد با "عوام" (عامه مردم): ستون فقرات جامعه و پشتوانه اصلی حکومت
امام علی (ع) در این بخش از نامه، به مالک اشتر یادآوری می‌کند که با وجود وسوسه نزدیکی به خواص، همواره باید اولویت اصلی خود را رسیدگی به عامه مردم قرار دهد و از هرگونه رفتاری که موجب فاصله گرفتن از آن‌ها شود، بپرهیزد.
جنبه‌های کلیدی برخورد با عوام در عهدنامه:
شناخت جایگاه و اهمیت عوام:
توضیح: امام علی (ع) عامه مردم را "ذخیره برای دین"، "ستون برای حکومت"، "وسیله اجتماع مسلمانان" و "آماده‌ترین نیرو برای رویارویی با دشمن" معرفی می‌کند. این تعابیر نشان می‌دهد که بدون حمایت و رضایت عوام، هیچ حکومتی نمی‌تواند پایدار بماند، چه در زمان صلح و چه در زمان جنگ. آن‌ها قدرت واقعی یک کشورند.
تجلی در عهدنامه: "ستون دین و [وسیله] اجتماع مسلمانان و آمادگی در برابر دشمنان، تنها عامه مردم هستند. پس دلبستگی تو به آن‌ها باشد."
اولویت‌بخشی به نیازها و حقوق آن‌ها:
توضیح: حاکم باید نیازها، خواسته‌ها و حقوق عامه مردم را بر خواسته‌های خواص و نزدیکان خود مقدم بدارد. این اولویت‌بندی، شامل تأمین معیشت، برقراری عدالت، فراهم آوردن فرصت‌های برابر و توجه به مشکلات روزمره آن‌ها می‌شود. عامه مردم، به دلیل تعداد زیاد و غالباً نداشتن نفوذ، نیازمند توجه ویژه حاکم هستند.
تجلی در عهدنامه: "و باید که تو به کسانی از مردم که از همه بیشتر به تو نیاز دارند، از دیگران بیشتر توجه کنی."
مهربانی، رحمت و دلسوزی:
توضیح: امام تأکید می‌کند که حاکم باید با عامه مردم با مهربانی، رحمت، دلسوزی و مدارا رفتار کند. این رفتار، موجب جلب محبت و اعتماد آن‌ها می‌شود. حاکم باید خود را پدری دلسوز برای مردم بداند و نه فرمانروایی مستبد.
تجلی در عهدنامه: "دل خود را برای رعیت از لطف و مهربانى و دوستى پر کن و هرگز همچون حیوانى وحشى نباش که از خوردن آنان کامیاب شوى، زیرا آنان دو دسته‌اند: یا برادر دینى تواند، یا در آفرینش با تو یکسانند."
ایجاد دسترسی مستقیم برای دادخواهی و شنیدن شکایات:
توضیح: حاکم باید کانال‌های ارتباطی مستقیم و بدون واسطه با مردم ایجاد کند تا بتوانند به راحتی شکایات، انتقادات و نیازهای خود را مطرح کنند. حضور شخص حاکم در میان مردم و گوش دادن با حوصله به آن‌ها، به مردم احساس ارزشمندی می‌دهد و موجب می‌شود حاکم از واقعیت‌های جامعه بی‌خبر نماند. این مورد مکمل بحث "رسیدگی به شکایات مردم" است و بر جنبه تماس مستقیم تأکید دارد.
تجلی در عهدنامه: "و اوقاتى از شبانه‌روزت را براى مردم قرار ده که خود را براى آنان آماده سازى و به ایشان بپردازى و در آن مجلس عمومى بنشینى و از کارهایشان باخبر شوى و به شکایاتشان گوش فرا دهی." همچنین: "و از کسانی که بین تو و مردم فاصله می‌اندازند [حاجب‌ها و واسطه‌ها] دوری کن."
پرهیز از خاصه‌گرایی و تبعیض:
توضیح: حاکم نباید به دلیل نزدیکی به خواص یا گرایش به آن‌ها، میان مردم تبعیض قائل شود. اجرای عدالت یکسان برای همه، ضامن رضایت و وفاداری عامه مردم است.
تجلی در عهدنامه: این مورد در بخش "برخورد با خواص و عوام" و "پرهیز از خاصه‌گرایی" به تفصیل بررسی شد و در اینجا نیز به عنوان یک اصل اساسی در تعامل با عامه مردم تکرار می‌شود.
چرا برخورد صحیح با عوام یک قانون حاکم بر هستی است؟
قانون مشروعیت مردمی: در یک حکومت پایدار، مشروعیت واقعی از رضایت و حمایت مردم نشأت می‌گیرد. بی‌توجهی به عامه مردم، به سرعت مشروعیت حکومت را از بین می‌برد.
قانون پایداری اجتماعی: جامعه‌ای که اکثریت مردم آن (عوام) احساس رضایت، عدالت و احترام کنند، جامعه‌ای باثبات و آرام خواهد بود. نارضایتی عمومی، به شورش و بی‌ثباتی منجر می‌شود.
پویایی و رشد جامعه: عامه مردم، نیروی کار، تولیدکننده و مصرف‌کننده اصلی در جامعه هستند. توجه به آن‌ها، به پویایی اقتصادی و اجتماعی منجر می‌شود.
قانون بازتاب رفتار: رفتار دلسوزانه و عادلانه حاکم با مردم (کنش)، موجب محبت، اطاعت و فداکاری مردم (واکنش) می‌شود. برعکس، ظلم و بی‌توجهی، به نارضایتی و مقاومت می‌انجامد.
در مجموع، برخورد با "عوام" (عامه مردم) در عهدنامه مالک اشتر، اساس و جوهره یک حکمرانی عادلانه و پایدار است. امام علی (ع) به مالک می‌آموزد که رضایت مردم، به ویژه عامه آن‌ها، مهم‌ترین سرمایه و پشتوانه حکومت است و این رضایت تنها با مهربانی، عدالت، دسترسی مستقیم و پرهیز از هرگونه تبعیض و خودبرتربینی حاصل می‌شود.