اصلاح سیاسی - -معرفتی-تاریخی
همان‌طور که پیش‌تر گفتیم، خروج‌های پی در پی و شورش‌های داخلی، فرصت‌های گران‌بهای بسیاری را از حکومت امام علی (ع) گرفت و مانع از اجرای کامل برنامه‌های اصلاحی ایشان شد. این فرصت‌های از دست رفته، در ابعاد سیاسی، معرفتی (فکری)، و تاریخی قابل بررسی هستند:
۱. اصلاحات سیاسی: فرصت‌های از دست رفته
امام علی (ع) در پی ایجاد یک نظام سیاسی کاملاً متفاوت با آنچه پس از پیامبر (ص) شکل گرفته بود، بودند. فرصت‌هایی که از دست رفتند شامل:
تثبیت حاکمیت بر مبنای عدالت علوی: امام می‌خواستند نظامی را پایه‌گذاری کنند که در آن، محور اصلی عدالت فراگیر باشد؛ عدالتی که در تقسیم بیت‌المال (تساوی در تقسیم)، قضاوت، و انتصاب کارگزاران نمود پیدا کند. درگیری‌های مداوم مانع از نهادینه شدن کامل این عدالت و تثبیت آن به عنوان یک سنت پایدار حکومتی شد.
تشکیل دولت مرکزی مقتدر و کارآمد: امام به دنبال اصلاح ساختار اداری و انتصاب والیان صالح و قوی بودند تا حکومتی مرکزی با توانایی کنترل همه‌جانبه بر اوضاع شکل گیرد. شورش‌ها، تمرکز امام را از این مهم منحرف کرد و باعث شد انرژی و منابع صرف مقابله با تهدیدات داخلی شود، نه تقویت ساختارهای دولتی و اداری.
حاکمیت قانون و مبارزه با فساد سازمان‌یافته: امام به شدت با هرگونه فساد، از جمله رشوه‌خواری و سوءاستفاده از مقام، مبارزه می‌کردند. اگر فرصت کافی بود، ایشان می‌توانستند سیستمی را پیاده کنند که ریشه‌های فساد را بخشکاند و حاکمیت قانون را به معنای واقعی کلمه برقرار سازند. اما درگیری‌ها، بستر مناسبی را برای رشد نفاق و فساد در برخی نقاط فراهم کرد.
اصلاح روابط حاکم و مردم: امام به دنبال تحقق نظریه حقوق متقابل حاکم و مردم بودند که در آن، حاکم خود را خادم و مردم را صاحب حق می‌دانست. اما وضعیت جنگی و اضطراری، فرصت برای تبیین و نهادینه کردن این رابطه ایده‌آل و ارتقاء آگاهی سیاسی مردم را محدود کرد.
۲. اصلاحات معرفتی (فکری): فرصت‌های از دست رفته
امام علی (ع) در اوج دانش و حکمت بودند و می‌توانستند به عنوان یک مرجع فکری بی‌بدیل، جامعه را از جهالت و انحرافات فکری نجات دهند. فرصت‌هایی که از دست رفتند شامل:
تبیین عمیق معارف قرآنی و اسلامی: امام مفسر حقیقی قرآن و دانای به سنت پیامبر (ص) بودند. اگر فرصت کافی بود، ایشان می‌توانستند با تشکیل حلقه‌های درس گسترده و تربیت شاگردان متخصص، تفسیری جامع و عمیق از قرآن و مبانی دین ارائه دهند که جلوی کج‌فهمی‌ها و افراط‌گرایی‌ها (مانند آنچه در خوارج دیده شد) را بگیرد.
ترویج اخلاق و عرفان عملی: امام تجسم اخلاق و عرفان بودند. فرصت برای آموزش عملی زهد، تقوا، اخلاص و خدمت به خلق از طریق درس‌ها و تربیت نیروهای فکری، محدود شد. این امر مانع از آن شد که ابعاد عرفانی و اخلاقی اسلام به صورت گسترده در میان مردم نهادینه شود و جامعه به سمت کمال معنوی حرکت کند.
مبارزه با جهل و خرافات: در هر جامعه‌ای جهل و خرافات وجود دارد. امام با بصیرت خود می‌توانستند با ترویج علم و عقلانیت، با این ناهنجاری‌های فکری مبارزه کنند و پایه‌های یک جامعه متفکر و آگاه را بنا نهند. درگیری‌ها، این فرصت را از ایشان گرفت و جامعه را مستعد پذیرش افکار انحرافی کرد.
ایجاد وحدت فکری و اعتقادی: اختلافات و شورش‌ها، ریشه در تفاوت‌های فکری و اعتقادی نیز داشت. امام می‌توانستند با ارائه تبیین‌های روشن، وحدت فکری را در جامعه ایجاد کنند و از تفرقه در اصول جلوگیری کنند.
۳. اصلاحات تاریخی: فرصت‌های از دست رفته
دوران خلافت امام علی (ع) می‌توانست نقطه عطفی در مسیر تاریخ اسلام باشد و الگویی برای آینده ترسیم کند. فرصت‌هایی که از دست رفتند شامل:
ایجاد الگوی پایدار از حکومت اسلامی: اگر حکومت امام علی (ع) به ثبات می‌رسید، می‌توانست یک الگوی عملی و ماندگار از حکمرانی اسلامی مبتنی بر عدالت، اخلاق و معنویت برای نسل‌های بعدی باشد. اما سقوط این حکومت در اثر فتنه‌ها، باعث شد که این الگو به صورت کامل محقق نشود و بعدها انحرافات گسترده در نظام‌های حکومتی پس از ایشان به وجود آید.
جلوگیری از انحرافات آتی: خروج‌های پی در پی و در نهایت شهادت امام، زمینه را برای به قدرت رسیدن بنی‌امیه و تبدیل خلافت به سلطنت و وراثت فراهم کرد. این بزرگترین انحراف تاریخی بود که مانع از تحقق آرمان‌های اولیه اسلام شد.
گسترش اسلام با صلح و عدالت: اگر امام فرصت کافی می‌داشتند، می‌توانستند اسلام را نه فقط با فتوحات نظامی، بلکه با قدرت عدالت، اخلاق و معنویت در سرزمین‌های دیگر گسترش دهند و الگویی از همزیستی مسالمت‌آمیز را ارائه دهند.
حفظ وحدت امت: بزرگترین فرصت از دست رفته در بعد تاریخی، عدم امکان حفظ وحدت امت اسلامی بود که در نهایت به شکاف‌های عمیق و پایدار در پیکره اسلام منجر شد.
به طور خلاصه، خروج‌های پی در پی، امام علی (ع) را از پرداختن به موضوعات زیربنایی و ساختاری در ابعاد سیاسی، معرفتی و تاریخی بازداشت و ایشان را در یک وضعیت دائمی مدیریت بحران قرار داد. این فایعه تاریخی، پیامدهای بلندمدتی برای امت اسلامی داشت.